Category Archives: historia

Great Malvern i wzgórza The Malverns

malverns

Jeśli chciałbyś zaznać nieco wiktoriańskiej atmosfery, pospacerować sobie po wzgórzach łagodnych jak krowie spojrzenie, a na końcu podarować sobie prawdziwą angielską cream tea w malowniczych okolicznościach, to wybierz się do miasteczka Great Malvern.

Położone na pograniczu trzech angielskich hrabstw: Herefordshire, Worcestershire i Gloucestershire Great Malvern posiadało kiedyś status uzdrowiska. W czasach wiktoriańskich przywożono tu bladolice Angielki o kruchym zdrowiu i wystawiano je na działanie zimnego górskiego powietrza, cudownej wody ze źródła, popołudniowych herbatek i całego tego pozostałego jesteśmy na wczasach w tych góralskich lasach opalamy się. Po dawnej świetności pozostało trochę eleganckiej architektury, np. taki hotel:

GM

.. czy ta milusia wiktoriańska kafejka, w której można nabyć miłe sercu conieco. W kafejce znajduje się również źródełko św. Anny; jego woda posiada podobno nadzwyczajne właściwości lecznicze. Nie zamierzam poddawać legend w wątpliwość, ale przy studzience wisi plakietka z napisem ‘pić po przegotowaniu’. No cóż.. jakie czasy, takie cuda..

kaffe

dsc_0183

Samo miasteczko jest bardzo przyjemne, z mnóstwem zieleni, i licznymi pamiątkami z przeszłości; jedną z nich jest sympatyczna wiktoriańska stacyjka kolejowa, nad którą górują wzgórza Malverns.

Wzgórza Malverns są niewysokie, przyjazne średnio wysportowanym chodziarzom i spacerowiczom i oferują piękne widoki na otwarte przestrzenie Midlands. Spacery można rozpocząć z różnych miejsc w całej okolicy, jeden z najpopularniejszych szlaków biegnie właśnie obok kafejki ze źródełkiem. Nie jest wymagający i na początek w zupełności wystarczy.

 dsc_0083 dsc_0074

A potem, jeśli będziesz miał ochotę, możesz bawić się w dalszą eksplorację wzgórz Malvern. Pomocą może służyć np. ta stronka: http://www.visitthemalverns.org.

Kod pocztowy dla nawigacji satelitarnej: WR14 2AA. Zabierze cię pod informację turystyczną w Great Malverns.

Ewenny Priory i stary świat

płyty nagrobne, obecnie podłoga kościoła

Od lat po drodze na ulubione klify mijam brązowy drogowskaz z napisem Ewenny Priory. Zajechaliśmy tam raz, dawno temu, ale wszystko było pozamykane, a ogrody i budynki okazały się własnością prywatną i nie było do nich wstępu. Jedynym dostępnym elementem składowym całości był cmentarz. Po którym dostojnie spacerowały.. pawie. Również własność prywatna.

Dziś jak zwykle minęłam brązowy znak. I przypomniało mi się, że kilku obieżyświatów ze Swansea wspomniało na fb o zamiarze odwiedzenia opactwa, więc.. skoro już tu jestem i mam jeszcze godzinkę.. Zawróciłam. Ewenny to mała wioska. Kamienne murki, kamienne domy, pola, owce. Do opactwa prowadzi wąska droga z mijankami, przy budynkach opactwa są miejsca parkingowe. Widzę zaparkowane samochody; ciekawe czy to oznacza, że tereny opactwa będą dostępne..

Nie są. Ale za to otwarty jest kościół przylegający do starych kamiennych murów opactwa. Z wnętrza dochodzą jakieś hałasy; idę. Okazuje się, że w środku trwa wielkie wiosenne sprzątanie. Buczą odkurzacze, śmigają ścierki; w środku krząta się jakieś 7-8 osób. Hello! uśmiecha się do mnie drobna krótkowłosa blondynka koło 50-tki. Pytam czy mogę wejść, jak najbardziej, odpowiada. Ktoś oferuje mi miotełkę do kurzu, wszyscy się śmieją.

Kościół jest nieduży, ładny i zadbany. Siedzę chwilkę podziwiając kamienne łuki i drzwi z bladoróżowego drewna. Blondynka podchodzi i mówi, przepraszam, że przeszkadzam, ale przez te drzwi można przejść do krypty, chcesz zobaczyć?

No ba. Blondynka prowadzi mnie do środka i zaczyna opowiadać. O tym, że w zeszłym roku świętowali 900-lecie (!) kościoła. Że kościół był kiedyś silnie związany z rodziną, która mieszka obok, i łaskawie* posiada wszystko dookoła (*sarkazm mój). Rodzina nazywa się Picton-Turbervill i podobno, jak mówi mi blondynka z odcieniem lokalnej dumy, mieszka tu od 1000 (!) lat. Na ścianach kościoła pełno jest tablic upamiętniających jej najróżniejszych bohaterskich członków poległych sobie to tu, to tam. Podziwiam z należytym entuzjazmem. Blondynka zamyśla się przez chwilkę i dodaje z odcieniem żalu: ale już nie przychodzą do kościoła tak często jak kiedyś.

Blondynka jest w widoczny sposób dumna ze swojego kościoła. Wiesz, tu jest taka fantastyczna akustyka, mamy tu koncerty i każdy artysta zarzeka się, że w lepszym miejscu nigdy nie występował. Ja 20 lat mieszkałam we Francji i Francja się po prostu nie umywa do Ewenny (tu uniosłam lekko brwi). A tu patrz, oto reprodukcja obrazu Williama Turnera, który artysta namalował tu właśnie, w tym miejscu gdzie stoisz. Popatrz jakie piękne światło. Wtedy krypta popadała w ruinę, służyła za kurnik i chlew, dzisiaj sama zobacz. Chyba dobrze się nią opiekujemy, uśmiecha się; w kącikach oczu pojawiają się urocze zmarszczki.

turner

A tę szklaną ściankę wykonał (tu z nabożeństwem zapodaje jakieś ukraińsko brzmiące nazwisko i patrzy na mnie oczekując reakcji. Z zapałem kiwam głową przyglądając się ściance jakby była wykonana co najmniej przez Leonarda). Nagle przypomina sobie o jeszcze jednym niezmiernie ważnym fakcie: kilka lat temu odwiedził nas książę Karol!

photo: wales online

A tam zobacz, szklane kafle wykonane przez Caitlin, dziewczynę z Ewenny Pottery. Córkę tego tam, z miotełką. Ich rodzina też tu mieszka od dawna. Od dwustu lat. To najstarsza pottery (pottery oznacza garncarstwo) w Walii.  Znam to miejsce. Kiedyś kupiłam u nich ręcznie robiony dzbanuszek. I drugi, czerwony, dla znajomej Holenderki. To bardzo fajny oryginalny ręcznie robiony prezent.

pot

Blondynka zostawia mnie w krypcie i wraca do sprzątania. Stoję sobie podziwiając fragmenty starych celtyckich krzyży i kamienne łukowe sklepienia; z kościoła dobiega śmiech i przekomarzanie się, słońce wpada do środka przez malutkie okienka rozbijając się na świetlne smugi.

Wiesz, mam wrażenie, że na chwilę dane mi jest zerknąć za kamienny płot starego świata. Którego mieszkańcy żyją jakby równolegle do głównego nurtu, w swoich wielkich ziemiańskich domach, mają psy pasterskie z którymi chodzą na długie spacery w kaloszach i kufajkach, i prawdopodobnie lubią polowania. Blondynka też należy do tego świata. Świadczy o tym nie tylko fakt, że ładnie się wyraża, że wrodzona brytyjska powściągliwość typowa dla wyższych klas społecznych powstrzymuje ją od niegrzecznego ‚skąd jesteś’.. ale przede wszystkim fakt, że dziś czwartek. Normalni ludzie są w biurze 9-17. W fabryce. W ciężarówce. Blondynka lata z miotełką po kościele w czynie społecznym dla swojej parafii.

Niedaleko stąd znajduje się wioseczka Merthyr Mawr ze swoimi cudownymi kolorowymi domami krytymi strzechą, kamiennymi płotkami.. i majątkami pochowanymi tu i ówdzie, z dala od wścibskich spojrzeń pospólstwa. Państwo hrabiostwo, państwo baronostwo, równoległy świat, który nigdy nie przetnie się ze światem 9-17.

To ten sam świat z którego pochodzą oderwani od rzeczywistości zwykłego zjadacza tosta z marmoladą brytyjscy Torysi. Wielka Brytania nigdy nie miała rewolucji społecznej na miarę francuskiej. Stary bogaty świat ma się bardzo dobrze thank you very much, odcięty od ‚tych ludzi’, zabezpieczony układami i powiązaniami płynącymi głęboko, głęboko pod skórą kraju od setek lat. To wciąż społeczeństwo klasowe, mimo, że demokrację, równość i co tam jeszcze ma na sztandarach. Na co komu w demokracji monarchia? Born to privilege, co tłumaczy się dosłownie jako urodzony w przywileju, powinno odejść w końcu do lamusa historii, jeśli chcemy mówić o prawdziwie sprawiedliwym społeczeństwie równych szans.

Rant over.. A do kościoła sobie pojedź, wystarczy pół godzinki. Jest otwarty codziennie. Jako bonus uprzywilejowane pawie na przykościelnym cmentarzu pokrzykujące na siebie i prezentujące majestatyczne ogony.

Blondynka macha do mnie, ściskając w drugiej dłoni ucho od pękatego porcelanowego czajniczka. Przerwa na tea and cake, everyone.. Stary świat ma swoje urocze słabostki. Trochę szkoda, że już muszę iść.

DSCN6058

Prehistoryczne grobowce Tinkinswood i St Lythans

Tinkinswood burial chamber i St Lythans burial chamber, to dwa przykłady doskonale zachowanych grobowców z epoki kamienia, sprzed około 6000 lat. Znajdują się niedaleko wioski St Lythans, niemal na przedmieściach Cardiff.

Do końca nie wiadomo ani kto, ani jak, ani właściwie dlaczego wzniósł te konstrukcje. O najstarszych mieszkańcach Walii, czy raczej ogromnego półwyspu, jakim po ostatnim zlodowaceniu była dzisiejsza Wielka Brytania, wiadomo bardzo niewiele. Prawdopodobnie przywędrowali tu częściowo z Europy Środkowej, a częściowo przypłynęli z Półwyspu Iberyjskiego. Wraz z ocieplaniem się klimatu, przestawili się z gospodarki myśliwsko-zbierackiej, na rolnictwo. I wtedy zaczęli budować ogromne grobowce, które trwając do dziś, dają nam możliwość zajrzenia do ich świata.

Tak jak obecnie, w zamierzchłych czasach neolitu, wybrzeże Glamorgan stanowiło doskonałe miejsce do życia. Nie dziwi więc, że funkcjonowały tu silne i dobrze zorganizowane wspólnoty pierwszych rolników. Na tyle dobrze, że były w stanie podjąć się wznoszenia konstrukcji, które i dziś wymagałyby niemałego wysiłku.

Tinkinswood burial chamber to jeden z największych neolitycznych grobowców w Europie. Komora grobowa, którą tworzą ustawione pionowo kamienie, przykryta jest płytą ważącą prawie czterdzieści ton! Jakim cudem prehistorycznym rolnikom udało się ją przetransportować i ustawić? Nawet wyobraźnia zawodzi… Ponadto pierwotnie grobowiec przysypany był kurhanem o wymiarach 40 na 18 metrów. Jedna z walijskich nazw grobowca – Castell Carreg, czyli “Kamienny Zamek” doskonale go opisuje.

Choć nie wiadomo praktycznie nic na temat religii i struktury społecznej neolitycznych wspólnot, nic nie wskazuje na to, że grobowiec zbudowano dla kogoś szczególnego. Podczas wykopalisk archeologicznych w Tinkinswood znaleziono kości należące do około pięćdziesięciu osób w różnym wieku i różnej płci. Co warto podkreślić, kości były przemieszane, co świadczy o tym, że złożono je tam, już po tym, jak ciała rozłożyły się. Grobowiec stanowił więc specyficzny “magazyn” najbardziej trwałych pozostałości po przodkach. Badania w innych grobowcach sugerują, że miejsca takie były cały czas otwarte, pozwalając na stały kontakt ze zmarłymi członkami wspólnoty.

Ciekawy jest również fakt, że zarówno kości, jak i fragmenty ceramiki znalezione w Tinkinswood datuje się od neolitu, aż po epokę brązu i początki epoki wpływów rzymskich. Świadczy to o tym, że grobowiec był używany przez setki lat i wiele pokoleń jednej, lub następujących po sobie społeczności.

Ludowa tradycja mówi, że kto spędzi w grobowcu noc świętojańską, albo noc zimowego przesilenia, umrze, oszaleje, albo zostanie poetą. Zastanawiające, że podobne legendy krążą wokół wielu miejsc na Wyspach. W Walii taki los czeka, między innymi, śmiałków którzy spędzą noc na szczycie Cadair Idris. Według innej, również mało oryginalnej legendy, sterta kamieni nieopodal grobowca, to kobieta, która za karę za to, że tańczyła w szabat, została zaklęta w kamień.

Drugi z grobowców, St Lythans burial chamber, nie jest może tak monumentalny jak potężny sąsiad, ale zdecydowanie bardziej malowniczy. Komorę grobową, zamkniętą z trzech stron wysokimi na prawie dwa metry kamiennymi płytami, nakrywa czwarta, o wymiarach 3 na 4 metry i wadze kilkudziesięciu ton. Podobnie jak w Tinkinswood, całość przykrywał ziemny kopiec, ale biorąc pod uwagę wysokość konstrukcji, część archeologów uważa, że sama komora nie była całkowicie zasypana.

Niestety, w St Lythans nigdy nie przeprowadzono kompleksowych badań, a zniszczenia wynikające z tysięcy (!!!) lat działalności rolniczej wokół grobowca, raczej podważają ich sens. Z archiwalnych przekazów wiadomo jedynie, że w dziewiętnastym wieku archeolodzy-amatorzy znaleźli tu fragmenty prehistorycznej ceramiki i ludzkich szczątków.

St Lythans ma też swoją, nieco bardziej oryginalną niż w przypadku Tinkinswood legendę. W noc świętojańską (oczywiście!), pokrywa komory ma się trzykrotnie obracać, po czym wszystkie kamienie udają się na kąpiel do niedalekiej rzeczki.

Czekający na to niezwykłe zjawisko mogą się lekko zawieść, ale stąpający twardo po ziemi i szukający prehistorycznych pamiątek powinni być zadowoleni. Oba grobowce stoją w sielskiej okolicy, wśród zielonych pól Glamorgan. Dostęp do obu jest darmowy i wymaga tylko krótkiego spaceru od parkingów/zatok przy drodze. Orientacyjne kody do nawigacji: Tinkinswood burial chamber: CF5 6ST; St Lythans burial chamber: CF5 6BQ.

Dydd Gwŷl Dewi Sant Hapus!

2265756062_b86c1b1f10_o

Irlandia ma swojego Patryka, Anglia Jerzego, a Walia ma Dawida (Dewi). Święty patron pojawił się w obiegu w VI wieku; jednym z wyznaczników świętości było podobno cudowne wyrośnięcie wzgórza w miejscu, w którym Dawid był nauczał.

Jeśli mam być szczera, to utworzenie kolejnego wzgórza w kraju, w którym najdłuższa płaska prosta ma 5 metrów trudno nazwać jakimś szczególnie imponującym osiągnięciem. Bardziej interesuje mnie osobiście fakt, że wzgórze podobno wyrosło na miejscu dzisiejszego Llanddewi Brefi, miejscowości znanej m.in. z sitcomu Little Britain i jedynego geja we wsi, co może otwierać pole do sympatycznych nadinterpretacji w wesołym towarzystwie. Poważniej zaś, Llanddewi Brefi oznacza kościół Dawida nad rzeką Brefi; czyli niewątpliwie nasz Dawid w tej okolicy przynajmniej bywał, nawet jeśli niekoniecznie inicjując ruchy tektoniczne.

Wales_240-animated-flag-gifsPrzyszły święty urodził się w małym miasteczku w zachodnim Pembrokeshire. Od jego czasów nosi ono nazwę St Davids (walijskie Tyddewi – dom Dawida). Obecnie liczy sobie niecałe 1800 dusz. Zazwyczaj 1800 dusz oznacza wioskę albo małe miasteczko (town), ale St Davids posiada ogromną katedrę, większą od siebie, i w związku z tym ma prawo tytułować się miastem z prawdziwego zdarzenia (city). Katedra jest pod wezwaniem, i tu uwaga, niespodzianka: św. Dawida.

No więc, dzień św. Dawida przypada 1-go marca. W kraju odbywają się różne jarmarki, koncerty, a dziatwa szkolna biega dookoła w strojach regionalnych; tu i ówdzie wdzięcznie przygrywa harfa. Jak grzyby po walijskim deszczu wyrastają wszędzie budy z hamburgerami i stragany oferujące malowanie twarzy w barwy narodowe. Walijski patriotyzm jest czymś, co się eksponuje, czy to w postaci sztucznego żonkila wpiętego w klapę, prawdziwych żonkili porastających pobocza dróg, lasy i ogrody, czy t-shirtów w barwach drużyny narodowej w rugby. Od wielu lat walijscy lobbyści próbują przeforsować w parlamencie brytyjskim prawo do dnia wolnego od pracy, bezskutecznie, niestety. Tak czy inaczej miło widzieć, że tradycje w tym malutkim narodzie mają się całkiem dobrze.

I jeszcze w telegraficznym skrócie dla tych, co lubią krzyżówki: kwiatkiem Walii jest żonkil, warzywem por, instrumentem harfa oraz chór, zwierzątkiem smok, a religią rugby.

Na koniec kilka fotek dzieci w tradycyjnych walijskich strojach,  rodzicom bardzo dziękujemy za podzielenie się z nami.

Dydd Gwŷl Dewi Sant Hapus!

 

Witajcie w Rhosllannerchrugog, czyli o potędze walijskich nazw miejscowości

Kto nie chciałby mieszkać w wioseczkach o malowniczych nazwach Llanvihangel Crucornau, Llandewi Skirrid, Llangatwg Feibion Afel, Swyddffynnon lub Rhosllannerchrugog? Wystarczy pomyśleć o radości podawania adresu rodzinie w Polsce..

Inna sprawa, kiedy kompletnie nieprzygotowany na dwujęzyczne doświadczenie próbujesz pierwszy raz gdzieś dojechać i dostajesz oczopląsu na najbliższym rondzie. Można się przyzwyczaić, gwarantujemy. Łatwo nie będzie, zgoda, ale można.

im-sooo-down1

Nie będziemy się tu w tej chwili zajmować sprawą wymowy nazw miejscowości, bo sami nie jesteśmy tu do końca kompetentni, ale postaramy się pomóc wam zobaczyć światło na końcu tunelu poprzez przybliżenie znaczeń nazw.

Znakomita większość nazw walijskich miejscowości wywodzi się z języka walijskiego. Niby oczywistość.. ale ci, którzy znają ten kraj wiedzą, że przez długi czas język walijski był w zaniku i dziś posługuje się nim na co dzień tylko jakieś 20% ludności tego kraju. Jednocześnie od kilkunastu lat obowiązuje ustawa o dwujęzyczności, która gwarantuje mówiącym po walijsku równe traktowanie; język walijski ma statut urzędowego, i chociaż czasem w praktyce bywa z tym różnie, to każdy urząd i każda instytucja zobowiązane są do dwujęzyczności w oficjalnych dokumentach. Kosztuje to mnóstwo pieniędzy i budzi wiele kontrowersji, zwłaszcza w anglojęzycznych rejonach kraju i zwłaszcza w dobie kryzysu finansowego, ale kogo jak kogo, ale nas Polaków nie trzeba przekonywać jak istotne jest pielęgnowanie języka dla zachowania tożsamości narodowej.

Walijskie nazwy miejscowości, jakkolwiek wyglądają wręcz niemożliwie do wypowiedzenia, a tym bardziej zapamiętania, jak np. Pontrhydfendigaid, czy Llanfihangel Tre’r Beirdd, są zazwyczaj łatwe do rozszyfrowania dla znających kilka podstawowych słów związanych z geografią terenu lub funkcją miejsca. I tak np. słowo llan (czytaj chlan) oznacza kościół, miejscowość Llantrisant oznaczać będzie więc kościół-trzech(tri)-świętych(sant). Słówko mynydd (czytaj mniej więcej: mynyw) oznacza górę; stąd już blisko do rozszyfrowania znaczenia nazwy Llanfihangel-Tor-y-Mynydd czyli mniej-więcej kościół świętego Michała na wzgórzu. Proste, prawda? Taaaa..

Topografia terenu generalnie dostarcza elementów składowych dla ogromnego procentu walijskich nazw miejscowości. Popularnym terminem jest aber – ujście rzeki. I tak np. Aberystwyth oznacza ujście rzeki Ystwyth.

Innymi często spotykanymi w nazewnictwie elementami topograficznymi są: cwm (czytaj: kum) – dolina (Cwmafandolina rzeki Afan), tref – farma (Treforest), pont – most (Pontypridd), merthyr – męczennik (Merthyr Tydfil) itp.

Wielka Brytania była wielokrotnie w trakcie swojej historii podbijana, czy to przez Wikingów, Rzymian, czy Normanów; każdy z tych podbojów zostawił ślady w nazewnictwie miejscowości, które stanowi dziś kopalnię wiedzy historycznej i wymarzony pieszczoszek lingwistów historycznych. Głównie dotyczy to Anglii, ale i Walia może się tym i owym pochwalić.

I tak np. Rzymianie, którym nie udało się do końca podbić Walii, pozostawili po sobie słówko caer, oznaczające mniej więcej ufortyfikowany gród: Caerphilly, lub rzadziej używane walijskie Caerffili, oznacza ufortyfikowany gród założony przez niejakiego świętego Ffili.

Po Normanach pozostała np. malownicza nazwa Beaumaris, czyli piękne mokradła, albo Grosmont, czyli wielkie wzgórze.

Wikingowie pozostawili po sobie największą spuściznę w Anglii, ale i w Walii można się doszukać ich wpływów w nazwach miejscowości, z których najbardziej prominentną jest Swansea, która nie pochodzi od morza z łabędziami, jak mogłoby sugerować nowoczesne tłumaczenie, ale od wikinga Sveinna, który przybył w te okolice z misją łupieżczą, spodobało mu się i został.

Niektóre nazwy miejscowości zostały nadane przez liczne w pewnym okresie czasu wspólnoty religijne i są często odniesieniami do Biblii, np. Betlehem w Carmarthenshire, obecnie słynne głównie z tego, że turyści wysyłają z niego kartki świąteczne.

Nazwy takie jak Port Talbot albo Tredegar pochodzą z czasów rewolucji przemysłowej i są najczęściej nazwiskami rodowymi bogatych przemysłowców, którzy w tym okresie władali wszystkimi duszami w okolicy. Istnieje również, zwłaszcza w Walii południowej, spora ilość nazw czysto angielskich.

Walijskie nazewnictwo miejscowości (nie wspominając już nawet o angielskim) to fascynujący temat, o którym można pisać i pisać. Tym artykułem chcemy jedynie zasygnalizować pewne fakty, pokazać, że nie takie diabeł straszny, i zachęcić czytelników do samodzielnej eksploracji tak w książkach jak i w terenie. Pomóc w tym może np. taka oto sympatyczna książeczka:

slownik nazw miejscowosci

Ciekawostka: najbardziej znaną walijską nazwą jest oczywiście niemożliwa Llanfairpwllgwyngyllgogerychwyrndrobwllllantysilioggogogoch, należąca do niedużej miejscowości na wyspie Anglesey. Zabójcza nazwa, najdłuższa w Europie, bardzo się miejscowości przysłużyła: ambicją każdego turysty jest zrobić sobie pod  nią zdjęcie.

PS. Komuś jeszcze kojarzy się z czymś Llanddewi Brefi ze zdjęcia u góry strony..?

Ogień na Półwyspie Llŷn

Spośród brytyjskich nacjonalizmów i ruchów niepodległościowych, ten walijski najmniej kojarzy się z walką zbrojną, przemocą, czy terroryzmem. Szkoci mają cały kalendarz klęsk z rąk i zwycięstw nad Anglikami i pokaźny panteon narodowych bohaterów. Irlandczycy z południa Zielonej Wyspy wywalczyli sobie wolność, a ci z północy mają niesławną IRA. Tymczasem Walijczycy wspominają książąt sprzed kilkuset lat, na ich cześć nazywają lokalne puby, gdzie się da wywieszają flagi z czerwonym smokiem i czczą gwiazdy rugby. Jak przychylnie by nie patrzyć na ten mały naród, trudno dostrzec zapał.

Tym bardziej na pamięć zasługuje niezwykły akt “terroryzmu” sprzed osiemdziesięciu lat, dokonany przez trzech dżentelmenów w średnim wieku: Saundersa Lewisa, Lewisa Valentine i DJ Williamsa. Trójka ta należała do założycieli Plaid Genedlaethol Cymru – Walijskiej Partii Narodowej, która z czasem zmieniła nazwę na Plaid Cymru. Saunders Lewis – dramatopisarz i wykładowca – szefował partii, w czym zastąpił Lewisa Valentine – poetę i kaznodzieję, a powieściopisarz DJ Williams był ich najbliższym współpracownikiem.

Saunders Lewis, Lewis Valentine i DJ Williams
“Trójka z Penyberth” (żródło: http://www.ylolfa.com/llun.php?src=ytri.jpg)

Po zmroku, 8. września 1936 roku, trzech literatów wdarło się na teren nowo-budowanej szkoły pilotów samolotów bombowych RAF Penrhos w Penyberth, podpaliło część zabudowań, po czym grzecznie udali się na posterunek policji w Pwllheli, gdzie zgłosili swoje przestępstwo. Legenda mówi, że resztę nocy spędzili na dyskusjach o poezji z mającym służbę sierżantem. Choć w “zamachu” nikt nie ucierpiał, sprawa była poważna. W końcu był to akt wymierzony w Królewskie Lotnictwo, a więc pośrednio w brytyjski rząd.

Motywacja zamachowców była tyleż jasna, co poetycka. Nie zgadzali się, by “dom kilku pokoleń patronów poetów, niezwykle ważny dla walijskiej kultury, języka i literatury” zmienił się w “miejsce nauczania barbarzyńskiej metody prowadzenia wojny”. Trudno jednak powiedzieć o jakich patronów chodzi, bo dzieje posiadłości w Penyberth giną gdzieś w odmętach walijskiej historii. Przyglądając się motywacjom bardziej na chłodno, łatwo zauważyć inspiracje pacyfistyczne i, rzecz jasna, nacjonalistyczne.

Wybór Penyberth na miejsce budowy szkoły lotniczej nie był przypadkowy. Wcześniejsze plany zakładały, że powstanie ona albo w Northumberland albo w Dorset. Tam jednak sprzeciw lokalnych społeczności powstrzymał wojskowych. Walijczycy oczywiście też protestowali, ale ich petycja, reprezentująca pół miliona mieszkańców, została przez rząd Stanleya Baldwina odrzucona. Londyn po raz kolejny pokazał, że nie ma zamiaru liczyć się z opinią “podbitych”. W tej sytuacji, walijskim patriotom pozostało tylko chwycić za zapałki. Warto podkreślić, że był to pierwszy raz od ponad pięciuset lat, kiedy Walijczycy postanowili przemocą upomnieć się o swoje prawa.

"Trójka z Penyberth"
“Trójka z Penyberth” (żródło: http://centenary.llgc.org.uk/en/XCM1927/2/2.html)

Proces “terrorystów” stanowił kolejny rozdział walki o uznanie podmiotowości Walijczyków. Ogromne wzburzenie wywołało przeniesienie sprawy do Londynu, po tym jak walijskojęzyczny sąd w Caernarfon nie był w stanie wydać wyroku. Z ławy oskarżonych, zamiast wyrazów skruchy, wygłaszane były płomienne manifesty. W końcu “trójkę z Penyberth” skazano na dziewięć miesięcy więzienia. Gdy po odsiedzeniu wyroku wrócili do Caernarfon, przywitał ich piętnastotysięczny wiwatujący tłum.

Początkowo wydarzenia, które przeszły do historii jako Tân yn Llŷn/Fire in Llŷn (Ogień na Półwyspie Llŷn), rozbudziły entuzjazm Walijczyków i nadzieje nacjonalistów na jakiś poważniejszy niepodległościowy zryw. Wybuch drugiej wojny światowej ostudził jednak nastroje, a Plaid Cymru musiała bronić się przed oskarżeniami o sympatie faszystowskie (których nigdy nie miała).

Szkoła RAF, mimo dalszych protestów, powstała. W czasie wojny stacjonowali tu piloci czechosłowackiego Dywizjonu 312. W latach powojennych przejął ją Polski Korpus Przysposobienia i Rozmieszczenia (Polish Resettlement Corps), zajmujący się polskimi żołnierzami, którzy nie chcieli wracać do komunistycznej Polski. Dziś znajduje się tu dom starców dla polskich weteranów, a latem odbywają się obozy dla polonijnych harcerzy.

(zdjęcie tytułowe – autor: Alan Fryer; żródło: http://www.geograph.org.uk/photo/356846; źródło ikony: http://www.bbc.co.uk/cymru/bywyd/safle/pobl/tudalen/lewis_valentine.shtml)

 

Hen Wlad fy Nhdau – Kraj Naszych Ojców

First things first, jak mawiają tubylcy:

nowy

A teraz do konkretów…

HEN WLAD FY NHDAU, walijski hymn narodowy, znany również pod angielską nazwą Land of Our Fathers (Kraj naszych ojców), jest w mojej opinii jednym z najładniejszych utworów w swojej kategorii. Szczególnej siły nabiera wykonywany przez męskie chóry, tudzież stadiony pełne kibiców.

Ta elegancka pieśń o pięknej melodii została napisana w 1856r; początkowo nosiła tytuł Glan Rhondda. Z czasem, kiedy jej popularność zaczęła zataczać coraz szersze kręgi, tytuł zmieniono. Jej słowa są proste, mówią o miłości do rodzinnego kraju – kolebki poetów, pieśniarzy, wojowników i patriotów; kraju gór, dolin i klifów. Kraju, którego język i duch nigdy nie załamie się pod naciskiem najeźdźców; żaden wróg nigdy nie uciszy bliskich sercu dźwięków walijskich harf.

7faad72a56a91ccff7f35da3054f78d2924d4137

Dla tych, którzy znają nieco historię tego małego narodu znaczenie słów hymnu jest oczywiste. Walia została wiele setek lat temu podbita przez swojego o wiele większego sąsiada i do tej pory pozostaje tworem zależnym, principality, w dużej części rządzonym z Londynu. Dziś już nikt z mieczem w Walii nie wojuje, ale historia wciąż jest żywa w narodowej świadomości, a tendencje niepodległościowe płyną gdzieś w społecznym krwiobiegu. Nie na tyle poważnie, żeby zmienić stan rzeczy, ale wystarczająco, żeby nieżyczliwie spojrzeć na każdego, kto nazywa Walijczyków Anglikami.

Przed państwem Kraj Naszych Ojców, prosto ze stadionu. To podczas turniejów rugby miłość do hymnu narodowego objawia się najjaskrawiej. Nie znaczy to, że każdy zna jego wszystkie słowa; na szczęście w refrenie wszyscy dają radę.. Rzeczywistość, szczególnie ta językowa, jak zwykle bywa w takich sytuacjach średnio przystaje do romantycznych wizji poetów, ale komu to ostatecznie przeszkadza..?

 

Walijska Kraina Jezior

Zapory i jeziora dolin Elan i Claerwen to jeden z najpiękniejszych zakątków na Wyspach Brytyjskich. Powstały z konieczności, ogromnym wysiłkiem i kosztem. Stały się symbolem technicznej potęgi wiktoriańskiej Anglii, a jednocześnie jej lekceważenia dla małej i zacofanej Walii. Dziś, po przeszło stu latach od ich wybudowania, gniew budzą w nielicznych, ale zachwyt u niemal każdego, kto tu trafi.

Spragniona metropolia

Dziewiętnasty wiek w Wielkiej Brytanii, to okres niepohamowanego rozwoju przemysłowego. Jednym z jego centrów stało się Birmingham. Miasto, które w 1785 roku liczyło nieco ponad pięćdziesiąt tysięcy mieszkańców, sto lat później dobijało już do pół miliona! Nagły i niemal niekontrolowany rozrost pociągał za sobą masę problemów. Jednym z najpoważniejszych wyzwań przed jakimi stanęły władze miejskie, stało się zaopatrzenie metropolii w czystą wodę. Jej brak doprowadził do wybuchu kilku poważnych epidemii tyfusu i cholery.

Presja kierowanej przez Josepha Chamberlaina rady miejskiej na rząd londyński, zaowocowała wydaniem w 1892 roku Birmingham Corporation Water Act. Na mocy nowego prawa Korporacja Birmingham – jak wówczas nazywał się zarząd miasta – dostała nadzwyczajne prawo przymusowego wykupu dorzeczy dwóch niewielkich walijskich rzek Elan i Claerwen. W sumie ponad 180 kilometrów kwadratowych gruntów!

O wyborze zadecydowały trzy główne czynniki. Po pierwsze wysoka nawet jak na Walię, sięgająca prawie dwóch metrów roczna suma opadów. Po drugie topografia i geologia – wąskie i głębokie doliny o skalistym podłożu doskonale nadawały się do budowy zapór i magazynowania wody. I po trzecie wysokość nad poziomem morza – generalnie większa niż Birmingham – umożliwiająca grawitacyjny spływ wody bez konieczności jej przepompowywania.

Prace nad tym, jednym z największych w wiktoriańskiej Brytanii, projektem rozpoczęły się w 1893 roku i trwały, z dłuższymi przerwami aż do 1952 roku. W efekcie powstał spektakularny krajobraz, w którym dzieło rąk ludzkich doskonale wtopiło się w surową scenerię Środkowej Walii.

Megaprojekt – wersja wiktoriańska

Potężne przedsięwzięcie jakim była budowa systemu zapór na rzecze Elan wymagało ogromnego zaplecza. Dlatego w jego pierwszym etapie wzniesiono osiedle dla tysięcy robotników, którzy wkrótce mieli uwijać się na tym wielkim placu budowy i linię kolejową dostarczającą im materiały.

Elan Village, jak ochrzczono osadę, zaprojektował architekt Herbert Tudor Buckland w stylu Arts and Crafts, zakładającym tworzenie sztuki użytecznej i funkcjonalnej, ale nie pozbawionej wartości estetycznych. I tak, osiedle wyposażono w szkołę, sklep, pub, bibliotekę, stołówkę, publiczną łaźnię i dwa szpitale – jeden dla zakaźnie chorych, drugi dla ofiar wypadków.

Warto wspomnieć, że szkoła przewidziana była tylko dla dzieci do jedenastego roku życia. Starsze wysyłano do pracy. Specyficzne przepisy obowiązywały też w łaźni: mężczyźni mieli prawo korzystać z niej trzy razy w tygodniu, ale kobiety tylko raz. Wstęp do pubu natomiast, zarezerwowany był jedynie dla mężczyzn.

Codzienne życie w Elan Village przypominało trochę koszary. Dostępu do niej pilnowali strażnicy, których głównym zadaniem była konfiskata nielegalnego alkoholu i ograniczenie do minimum “nieproszonych gości”. Zanim nowy robotnik został wpuszczony do osady, musiał spędzić noc w rodzaju poczekalni, gdzie był odwszawiany i badany pod kątem chorób zakaźnych. Po kwarantannie trafiał do domu, który małżeństwo dzieliło z ośmioma kawalerami. Ciekawe, że w założeniu miało to gwarantować spokój(?).

Budowa pięćdziesięciu trzech kilometrów linii kolejowej – The Elan Valley Railway (EVR) – w trudnym terenie, zajęła trzy lata. Cztery nitki szyn, połączyły poszczególne place budowy z Rhayader, dokąd Cambrian Railways Mid Wales dostarczały zaopatrzenie i materiały budowlane z odległych zakątków kraju. W innych okolicznościach, EVR sama w sobie stanowiłaby nie lada osiągnięcie inżynieryjne, ale w Elan Valley była zaledwie tymczasowym narzędziem do dalszych prac.

Gdy zaplecze było gotowe, do akcji wkroczyła armia robotników. Pięćdziesięciotysięczna (!) armia, która w dziesięć lat, za sześć milionów funtów zbudowała cztery zapory, 118. kilometrowy akwedukt łączący Elan Valley z Birmingham, i dziesiątki, jeśli nie setki, dodatkowych konstrukcji.

21. lipca 1904 roku, król Edward VII i królowa Alexandra uroczyście odkręcili zawory i woda popłynęła do spragnionego Birmingham. Nie oznaczało to jednak końca projektu. Tylko w Elan Valley prace trwały jeszcze dobrych kilka lat. Ich symbolicznym przypieczętowaniem było rozebranie linii kolejowej w 1912 roku. Ale na realizację wciąż czekał drugi etap przedsięwzięcia – budowa zapór na rzece Claerwen.

W pierwotnych założeniach, budowa drugiej części kompleksu – składającego się z trzech kolejnych zapór – miała zacząć się w latach trzydziestych ubiegłego wieku. Zmiany projektu i wybuch wojny skutecznie pokrzyżował jednak te plany.

Zatopiona wspólnota

Zapewnienie zaopatrzenia w wodę dla ogromnego Birmingham, oznaczało śmierć dla niewielkiej społeczności zamieszkującej obie doliny. Prawo zatwierdzone przez londyński parlament, nie zakładało opcji sprzeciwu i negocjacji. Mieszkańcy Elan i Claerwen Valley zostali wysiedleni. Ci zamożni – właściciele ziemscy – choć stracili posiadłości, dostali odszkodowanie. Drobni farmerzy, tylko dzierżawiący od nich skrawki ziemi, którzy nierzadko mieszkali tu od pokoleń, zostali z niczym.

Pod wodami sztucznych jezior znalazły się dwa dworki: Cwm Elan i Nantgwyllt. Pierwszy, sto lat przed zalaniem dolin, kupił Thomas Grove i, jak opisywał to ówczesny przewodnik, z “dziesięciu tysięcy bezwartościowych akrów, stworzył raj”. Nantgwyllt House natomiast, od pokoleń związany był ze starym rodem Lewis Lloyd i to wokół niego i jego gospodarzy toczyło się życie w dolinach.

Obie posiadłości łączy postać Percyego Bysshe Shelley – dziewiętnastowiecznego poety romantycznego, który marzył, by osiąść w tych stronach ze swoją… nastoletnią żoną. Cwm Elan należało do jego dalekich krewnych i to najprawdopodobniej podczas wizyt u nich zauroczyły go środkowo walijskie pustkowia. Jako idealne rodzinne gniazdo widział Nantgwyllt. Niestety, trwające kilka miesięcy negocjacje z właścicielami zakończyły się fiaskiem. Podobnie zresztą jak małżeństwo poety.

Oprócz wspaniałych domów w dolinach stało też osiemnaście farm, które choć oczywiście nie tak urodziwe, dla ich mieszkańców były całym światem.

Hetty Price, córka farmera, która w latach osiemdziesiątych dziewiętnastego wieku mieszkała w dolinie Claerwen, u schyłku życia wspominała “przyjemną szkołę”, stojący niedaleko kościół Nantgwyllt, do którego “brodaty pastor przyjeżdżał konno z Rhayader” i młyn napędzany wodami potoku, który służył jednocześnie jako tartak. W osadzie był też “sklep Setha Thomasa, gdzie było prawie wszystko: mąka, artykuły spożywcze i słoje pełne słodyczy”.

Cały ten świat zniknął pod wodą. W ramach rekompensaty Korporacja Birmingham zbudowała tylko zupełnie nowy Nantgwyllt Church. Choć nie bardzo wiadomo dla kogo. Dziś służy on głównie zabłąkanym wędrowcom, szukającym schronienia przed deszczem, który w tych stronach, niezmiennie, pada zbyt często.

Pięć zapór

Kompleks Elan Valley składa się z pięciu jezior i pięciu zapór. Cztery z nich – Craig Goch, Pen-y-garreg, Garreg Ddu i Caban Coch – przecinają Dolinę Elan, tworząc jeziora o tych samych nazwach.

Pierwsza zapora – stojąca najdalej w górę rzeki – Craig Goch, nazywana czasem “górną tamą”, nie bezpodstawnie uważana jest przez wielu za najatrakcyjniejszą. Jej szczytem prowadzi wąska droga, pod którą przelewają się ogromne masy wody. Dodatkowo zdobi ją niewielka wieżyczka z zielonym, miedzianym dachem. Jej budowę rozpoczęto najpóźniej – dopiero w połowie 1897 roku – bo aż trzy lata zajęło doprowadzenie tu kolei.

Pen-y-garreg, drugą z zapór, zbudowano w miejscu, gdzie bardzo strome zbocza doliny dzieli nie więcej niż dwieście metrów. Podobnie jak pierwszą tamę, zdobi ją niewielka wieżyczka. Prowadzi do niej tunel w jej wnętrzu (!), oświetlony jedynie naturalnym światłem wpadającym przez maleńkie świetliki wbudowane w ścianę zapory. Ścieżka biegnąca praktycznie przy samej podstawie tamy, pozwala poczuć jej potęgę. Szczególnie kiedy przelewająca się woda tworzy ogromny wodospad.

Garreg Ddu – kolejna zapora – jest niezwykła. Wielu zapuszczających się do Elan Valley turystów nie wie nawet, że to zapora i omyłkowo biorą ją za most przecinający jezioro Caban Coch. Tymczasem most opiera się właśnie na podwodnej tamie. Niecodzienna konstrukcja nie jest jednak szalonym wymysłem wiktoriańskich inżynierów, ale ma jak najbardziej praktyczne zastosowanie.

Tuż przed zaporą-mostem Garreg Ddu stoi kolejna malownicza wieża – Foel Tower. To tutaj woda z Elan Valley zaczyna swoją długa drogę do Birmingham. Żeby cały system mógł funkcjonować bez zakłóceń, poziom wody przy Foel Tower musi sięgać przynajmniej jej ujęć w podstawie wieży. I temu służy “zatopiona tama”. W przeszło stuletniej historii kompleksu Elan Valley zaledwie kilka razy zdarzyły się susze tak poważne, że odsłoniły Garreg Ddu, ale właśnie tych kilka razy potwierdziło pomysłowość jej budowniczych.

Ostatnia z zapór – Caban Coch – jest najprostsza spośród całej czwórki. Nie ma żadnych, mniej lub bardziej zbędnych, ozdobników. Ale kiedy przelewa się przez nią woda, tworząc szeroki na ponad sto osiemdziesiąt i wysoki na prawie czterdzieści metrów wodospad, niepotrzebne są żadne dodatki! Caban Coch spełnia podwójną rolę. Pierwsza, oczywista, to zatrzymanie wody w jeziorze Caban Coch. Druga to zapewnienie stałego poziomu wody w rzecze Elan, będącej jednym z głównych dopływów rzeki Wye, z którą łączy się mniej więcej dwa kilometry od tamy.

Choć każda z zapór na rzece Elan jest na swój sposób wyjątkowa, łączy je niezwykła, jak na typowo przecież użytkowe konstrukcje, estetyka, tak zwanego “birminghamskiego baroku”. Wieżyczki, kamienne progi efektownie rozcinające spływającą po nich wodę, wszystkie dodatkowe budynki techniczne, kościół Nantgwyllt zbudowany w zamian za zatopioną świątynię, masa detali, a nawet żeliwne ogrodzenia… Zadbano o najdrobniejsze szczegóły! Dziś prawdopodobnie nikt by sobie nie pozwolił na takie fanaberie, ale wiktoriańskie Imperium, w którym słońce nigdy nie zachodziło, mogło. Warto też wspomnieć, że kamień, którym olicowano tamy i wszystkie budynki w dolinie, sprowadzano aż z Glamorgan na południu Walii, co tylko potwierdza rozmach budowniczych. Lokalnego, zbyt miękkiego kamienia, używano jedynie do wypełnienia wnętrza konstrukcji.

Oryginalny projekt kompleksu Elan Valley, jak już wyżej wspomniano, zakładał budowę kolejnych trzech zapór na dopływie Elan – rzece Claerwen. Rozpoczęcie tego etapu planowano na lata trzydzieste ubiegłego stulecia. Z różnych powodów budowę jednak odwlekano. Aż do dramatycznej suszy z 1937 roku, kiedy zapasy wody spadły do alarmowo niskiego poziomu. Wtedy też pojawił się pomysł, żeby zamiast trzech mniejszych, zbudować jedną, potężną tamę. Ale gdy dopracowywano ostatnie szczegóły, wybuchła wojna i projekt na kolejnych kilka lat trafił do szuflady.

Budowa Claerwen Dam rozpoczęła się w 1946 roku, przeszło pół wieku po tym, jak pierwsi robotnicy pojawili się w Elan Valley. Ogromny skok technologiczny jaki dokonał się w tym czasie, zupełnie nowe materiały i maszyny, wojenne doświadczenia inżynierów… Wszystkie te czynniki sprawiły, że wznoszenie ostatniej tamy wyglądało zupełnie inaczej, niż jej mniejszych sąsiadek. Zaledwie czterystu siedemdziesięciu robotników (“zaledwie” w porównaniu do pięćdziesięciu tysięcy, którzy uwijali się w sąsiedniej dolinie), potrzebowało sześciu lat, na wzniesienie największej w swoim czasie zapory w Europie. The big “C”, jak bywa nazywana, wznosi się na pięćdziesiąt sześć metrów i ma ponad trzysta pięćdziesiąt metrów długości. Kolos!

Co ciekawe, mimo że Claerwen Dam zbudowano z betonu, jej projektanci chcieli by “pasowała” do reszty zapór i za dodatkowym, niemałym kosztem, obłożono ją ręcznie obrabianym kamieniem. Zadanie to trzeba było zlecić setce włoskich kamieniarzy, bo większość brytyjskich pracowała w tym czasie przy odbudowie Londynu z wojennych zniszczeń.

Oficjalne otwarcie tamy, 23. października 1952 roku, było jednym z pierwszych monarszych zadań, koronowanej ledwie kilka miesięcy wcześniej, królowej Elżbiety II.

Dla ścisłości, wspomnieć można o jeszcze dwóch zaporach, które uważne oko wypatrzy w Elan Valley. Pierwszą – Nant-y-Gro – zbudowano przy okazji wznoszenia Elan Village i jej głównym zadaniem było zaopatrzenie osady w wodę. A zapotrzebowanie musiało być całkiem spore w czasie gdy mieszkały tam tysiące robotników. W czasie II Wojny Światowej, na nieużywanej już wówczas tamie, wojskowi saperzy testowali tak zwane bomby skaczące, których później skutecznie używano do niszczenia zapór w niemieckim Zagłębiu Ruhry. Druga – Dol-y-mynach – to właściwie nie tama, a jedynie jej całkiem pokaźny fundament. Powstał na rzece Claerwen w tym samym czasie co zapory w Dolinie Elan. Dol-y-mynach miała być jedną z trzech zapór na tej rzece, ale po zalaniu sąsiedniej doliny, miejsce w którym planowano ją postawić, również znalazłoby się pod wodą. Jak wiadomo, plany się zmieniły, ale solidny fundament został.

Jak to działa?

Biorąc pod uwagę ogromny nakład pracy i środków jakie zainwestowano w Elan Valley, zaskakująca jest w gruncie rzeczy prostota z jaką działa cały system. Padający w tych stronach dość często i obficie deszcz, rzekami i strumieniami wypełnia pięć sztucznych jezior. Te są w stanie pomieścić około miliarda litrów wody. Jej nadmiar, tyleż zwyczajnie co widowiskowo przelewa się przez zapory i zasila rzekę Wye.

Do Birmingham, dla którego zbudowano cały kompleks, woda z dolin Elan i Claerwen płynie liczącym 118 kilometrów długości akweduktem. Geniusz projektu polegał na tym, by płynęła swobodnie, bez konieczności jej pompowania. Udało się to osiągnąć ustawiając ujęcie wody tuż przy podwodnej zaporze Garreg Ddu, w podstawie niepozornej Foel Tower. Wieża stoi dokładnie pięćdziesiąt dwa metry wyżej niż Frankley Reservoir w Birmingham, do którego spływa woda z Elan Valley. Pokonanie całej trasy zajmuje jej dwa dni. W tym czasie walijska deszczówka jest wielokrotnie oczyszczana i filtrowana, co jednak nie wpływa na jej, wyjątkową podobno, miękkość.

Sam akwedukt nie jest szczególnie widowiskowy. Właściwie tylko na kilku odcinkach – głównie kiedy przecina kolejne doliny – jest w ogóle widoczny. Poza tym wije się w zależności od ukształtowania terenu, często znikając w wielokilometrowych tunelach.

Jako sposób na dodatkowe wykorzystanie zapór Elan Valley, kilkanaście lat temu wszystkie wyposażono w turbiny prądotwórcze. Ich całkowita produkcja to nieco ponad cztery megawaty. Wystarczająco by zainteresować europejską filię rosyjskiego koncernu energetycznego Gazprom.

Natura i dzieło człowieka

Jest niemałym paradoksem, że Elan Valley, dzieło rąk ludzkich, ogromne przedsięwzięcie inżynieryjne, które bezpowrotnie zniszczyło lokalną wspólnotę i całkowicie zmieniło istniejący od tysięcy lat krajobraz, kilka dekad później stało się symbolem dzikiej natury, do której ciągną mieszczuchy z odległych zakątków Wysp. Kiedy sto lat temu zbocza dolin Elan i Claerwen odbijały echem eksplozje poruszające góry i sapanie parowozów mozolnie ciągnących wagony wyładowane cementem i kamieniami, raczej niewielu przyszło do głowy, że właśnie powstaje jeden z najbardziej malowniczych zakątków Walii, “walijska kraina jezior”.

Dzisiaj większość ze stu osiemdziesięciu kilometrów kwadratowych Elan Estate (jak formalnie nazywa się cały ten obszar) należy do jednego z dwunastu obszarów chronionych (ang.: Site of Special Scientific Interest). Wydzielono je w zależności od specyfiki ekosystemu. Znaleźć tu można wrzosowiska (moorland), mokradła (bog), rzadkie lasy (woodland) i, oczywiście, rzeczne doliny, wąwozy i jeziora. Całość jest praktycznie bez ograniczeń dostępna dla miłośników włóczęgi, bo – to ciekawostka – Birmingham Corporation Water Act z 1892 roku, zabrania stawiania płotów na otwartych wzgórzach. Niżej co prawda kilka się znajdzie, ale wyznaczonych i dobrze utrzymanych ścieżek też nie brakuje.

Trzynastokilometrowy Elan Valley Trail, na trasie którego uwzględniono wszystkie jeziora Doliny Elan (ale nie Claerwen), choć dość długi, jest łatwy i prawie dla każdego. Można go też, z niewielkimi detourami, przejechać rowerem lub konno.

Bardziej ambitni powinni wybrać się do Doliny Claerwen, a właściwie na górujące nad nią wzgórza. Oprócz uczucia bycia na absolutnym pustkowiu i doskonałych widoków, można tu też znaleźć kilka prehistorycznych kamieni (standing stones), ustawionych w tajemniczych celach, przez zamieszkujących te strony tysiące lat temu ludzi. Szczególnie śnieżnobiały, kwarcowy Pen Maen Wern na wzgórzu o tej samej nazwie, dosłownie, olśniewa. Stojący kilkaset metrów od niego Waun Lydan jest nieco mniej spektakularny, ale panorama jaka się wokół niego rozpościera zadowoli każdego.

Odważni, czyli niebojący się owiec, mogą też spędzić noc na wzgórzach. Od kilku lat Elan Valley cieszy cię statusem International Dark Sky Park, co oznacza, że nocne niebo, o ile nie zachmurzone, oferuje niepowtarzalny gwiezdny spektakl.

W niebo powinni też spoglądać miłośnicy ptaków, bo Elan Estate jest największym w Walii siedliskiem ptactwa lądowego. To tu, w latach trzydziestych ubiegłego wieku, schroniły się ostatnie sztuki kani rudej (red kite), i tu zapoczątkowano program jej reintrodukcji. Gdyby nie to, ten majestatyczny drapieżnik prawdopodobnie nie byłby dziś jednym z symboli Walii.

I kto wie, jak dziś wyglądałyby te strony, gdyby przeszło sto lat temu, brutalnym dekretem z Londynu, nie zarządzono budowy kompleksu Elan Valley? Zapewne malowniczo, ale czy aż tak?

____________
Informacje praktyczne:

Elan Valley leży w samym środku walijskiego pustkowia i, jak łatwo się domyślić, niełatwo tu dotrzeć. W każdym razie nie transportem publicznym. Jedyną rozsądną opcją jest dojazd autobusem do Rhayader, a dalej taksówką, rowerem (w miasteczku działała swego czasu wypożyczalnia przy sklepie rowerowym), lub pieszo (znamy takich, którzy próbowali!).

Dojazd autem jest dość prosty. Trasą A44 (od strony Aberystwyth lub z Anglii), albo A470 (od południa lub z północy) do Rhayader, a następnie kilka kilometrów drogą B4518. Kod do nawigacji (doprowadzający prawie (!!!) do Visitor Centre): LD6 5HP. Grid reference dla korzystających z map Ordnance Survey: SN 928 646.

Przy zaporze Caban Coch (pierwszej od strony Rhayader) znajduje się Visitor Centre. Można tu znaleźć informacje na temat kompleksu i niewielką wystawę na temat jego budowy, jak również zjeść lub wypić coś ciepłego i wynająć rowery.

Przy każdej z zapór są parkingi, przy Claerwen i Pen-y-garreg dodatkowo wyposażone w toalety.

Tuż za mostem Pen-y-bont znaleźć można niewielki tea room oferujący też zakwaterowanie.

Poppy appeal – czyli o co chodzi z tymi makami

Poppies_by_Benoit_Aubry_of_OttawaNiektórzy wiedzą, ale wielu pewnie się zastanawia: o co chodzi z tymi czerwonymi makami, które pojawiają się na początku listopada w klapach marynarek i przy dekoltach sukienek prezenterów telewizyjnych, polityków, osób publicznych i zwykłych zjadaczy tostów z marmoladą. O co chodzi z tymi stoiskami sprzedającymi plastikowe czerwone kwiatki, i czemu często sprzedają je staruszkowie w mundurach wojskowych..?

Zbliża się 11 listopada, a z nim obchodzony w Wielkiej Brytanii i krajach Commonwealthu Remembrance Day, czyli Dzień Pamięci. Przypada zawsze w niedzielę najbliższą tej znamiennej dacie; z tego powodu jest też alternatywnie zwany Remembrance Sunday. Jest obchodzony od czasu zakończenia pierwszej wojny światowej; zainaugurował go ojciec obecnej królowej, król Jerzy V.  Początkowo Dzień Pamięci miał służyć uczczeniu żołnierzy poległych w pierwszej wojnie światowej; z czasem przekształcił się w dzień pamięci o wszystkich żołnierzach i żołnierkach brytyjskich sił zbrojnych, którzy zginęli na frontach rozmaitych wojen i konfliktów, które miały i mają miejsce w dzisiejszym świecie.

DSCN1606Prawie w każdej brytyjskiej miejscowości można znaleźć War Memorial, czyli w dosłownym tłumaczeniu ‘pomnik wojny’. Ma zazwyczaj formę krzyża lub obelisku. W Remebrance Day zostaną pod nimi złożone wieńce z plastikowych maków i inne, często bardziej osobiste dowody pamięci. Królowa, członkowie rządu, przedstawiciele kościołów i innych organizacji tradycyjnie złożą swoje wieńce pod pomnikiem Cenotaph w Londynie.

DSC_0230DSCN1619Wielka Brytania ma szczególny stosunek do swoich sił zbrojnych, które kiedyś budowały Imperium. Remembrance Day to nie czas na analizy politycznych decyzji, zapędów kolonialnych, win i zadośćuczynień; w Dzień Pamięci oddaje się hołd tym, którzy poświecili swoje życie w służbie krajowi. Maczek jest symbolem wiary w określone wartości i symbolem patriotyzmu, szczególnie dla starszego pokolenia. Mnie osobiście kojarzy się oczywiście z czerwonymi makami na Monte Cassino.

DSCN1612

Z Dniem Pamięci łączy się tzw. Poppy Appeal, Jest to akcja prowadzona przez organizację charytatywną Royal British Legion, która zajmuje się szeroko rozumianym wsparciem dla weteranów oraz ich rodzin, a także opiekuje się rodzinami  żołnierzy poległych na misjach. Całkowity dochód ze sprzedaży maczków przeznaczony jest właśnie na te cele.

poppy_3491899b

Cofiwch Dryweryn – pamiętaj o Tryweryn

Cofiwch Dryweryn

Jednym ze sposobów odnalezienia się na emigracji jest zrozumienie z jakiego miejsca w historii i kulturze wzięli się ludzie, z którymi przyszło nam żyć. Poznanie spraw, które ich ukształtowały, dowiedzenie się, co jest dla nich ważne. Z czego się śmieją. Na kogo głosują. Co ich boli.

Dzisiejsza Walia została ukształtowana w dużej mierze przez dwa czynniki: okupację angielską i opozycję wobec niej. Świadomie używam terminu okupacja, chociaż naturalnie kraj nie znajduje się w stanie wojny i nie jest obiektem żadnej czynnej przemocy. To właściwie bardziej forma systemu kolonialnego. Mniej więcej 700 lat temu ogromna Anglia podbiła malutką Walię. Uczyniła z niej podległą sobie prowincję i praktycznie odebrała możliwość podejmowania jakichkolwiek decyzji. W zamian dała zaszczyt bycia częścią wielkiego imperium. Szkocja jest w dużej części niezależna i sama zdecydowała kiedyś o wstąpieniu do Unii;  Walii nikt o zdanie nie pytał.

Niechęć Walijczyków do Anglii jest stale obecna na pewnym poziomie. Płynie gdzieś podskórnie, w społecznym krwiobiegu. Manifestuje się podczas meczy rugby, rzadziej podczas dyskusji o gospodarce czy polityce. W dowcipach w rodzaju “Polak, Rusek i Niemiec”. Westminster zawsze traktowało Walię przedmiotowo; brytyjscy politycy przypominają sobie o niej najczęściej w okolicach wyborów. Dla sporej części Anglików Walia to co najwyżej cel wypadów wakacyjno-weekendowych.

Jednym z najbardziej jaskrawych przejawów walijskiej bezsilności wobec arogancji angielskiej administracji jest historia utworzenia sztucznego jeziora, dziś znanego pod nazwą Llyn Celyn.

Llyn Celyn, fot. ze strony natureflip.com

W roku 1957 rada miasta Liverpool umyśliła sobie i przeforsowała w brytyjskim parlamencie (przy silnej walijskiej opozycji) decyzję o budowie sztucznego zbiornika wody pitnej dla Liverpoolu. Zbiornik miał powstać w północnej Walii w dolinie rzeki Tryweryn; problem polegał na tym, że znajdowała się tam nieduża wioska o nazwie Capel Celyn, w której od wielu pokoleń żyła nieduża lokalna społeczność, całkowicie walijskojęzyczna, prowadząca spokojny tradycyjny styl życia opierający się na ciężkiej pracy, miłości do ziemi i religii.

Capel Celyn, fot. FL Jackson (via G.Christian/flickr)

Przez 10 lat przez Walię przetaczała się fala żarliwych protestów. Wszystko na próżno; ostatecznie zatopienie wioski Capel Celyn stało się faktem w roku 1965. Pod wodą znalazły się częściowo zburzone domy, poczta, kaplica, kilka innych budynków oraz cmentarz. Podobno, przy wyjątkowo niskim stanie wód na środku jeziora można zobaczyć wystającą iglicę kaplicy.

Mieszkańców nie pozostawiono samym sobie, niedaleko utworzono zupełnie nową wioskę w której większość wypędzonych zamieszkała; nie zmniejszyło to poczucia goryczy, upokorzenia i bezsilności, które eksplodowało w tym czasie w Walii, a echa którego są słyszalne do dziś.

Hasło Cofiwch Dryweryn czyli pamiętaj o Tryweryn wymalowane na przydrożnym kamieniu gdzieś w północnej Walii stało się symbolem walki z angielską arogancją, sztandarem walijskich nacjonalistów. W tamtym okresie walijska partia narodowa Plaid Cymru zanotowała spory skok popularności; fala oburzenia i protestów zainicjowała proces budowania politycznej świadomości i walki o możliwość podejmowania własnych decyzji, coraz bardziej niezależnych od Westminster; działający od kilkunastu lat walijski parlament (Welsh Assembly) jest poniekąd rezultatem zatopienia małej wioski w malowniczej dolinie Tryweryn.

W roku 2005 r rada miasta Liverpool wystosowała formalne przeprosiny, przyjęte w Walii z mieszanymi uczuciami.

 

 

Aberystwyth – oaza na środkowo-walijskim pustkowiu

Aberystwyth to prawdziwa oaza na środkowo-walijskim pustkowiu i jedyne miasto w pełnym tego słowa znaczeniu nad Cardigan Bay, a przy okazji jeden z najprzyjemniejszych kurortów na Wyspach. To też twierdza walijskości w trochę bardziej wysublimowanym niż tradycyjno-wiejskim stylu.

Swoją siedzibę ma tu od 1872 roku najstarszy uniwersytet w Walii, będący jednocześnie jednym z bardziej prestiżowych na Wyspach. Na University of Aberystwyth studiował, między innymi, książę Walii – Karol.

Niedaleko uczelni, w ogromnym gmachu z żółtego piaskowca, mieści się chyba największy powód do dumy mieszkańców Aber (jak w skrócie nazywają swój dom) – Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Narodowa Biblioteka Walijska. Otwarta w 1937 roku, jest jedną z pięciu (obok Londynu, Edynburga, Oxfordu i Cambridge) tak zwanych copyright libraries, co znaczy, że trafiają tu absolutnie wszystkie wydawnictwa drukowane w Zjednoczonym Królestwie. W sumie, w zbiorach biblioteki znajduje się sześć milionów książek, w tym najstarsze woluminy wydane po walijsku i w Walii. Ta imponująca liczba stawia podobno Aberystwyth na pierwszym miejscu w świecie pod względem ilości książek na jednego mieszkańca. (Choć z tą opinią mogliby nie zgodzić się w Hay-on-Wye)

Kolejną na wskroś walijską instytucją, która zadomowiła się w Aberystwyth jest Cymdeithas yr Iaith Gymraeg – Towarzystwo Języka Walijskiego. Powstała w latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku organizacja, nie tylko przyczyniła się do odrodzenia najstarszego i wciąż powszechnie używanego języka w Europie, ale też jego popularyzacji i prawnego uznania jako języka urzędowego. To ostatnie odbyło się kosztem wielu demonstracji, kar pieniężnych, a nawet wyroków więzienia; angielscy sąsiedzi długo uważali walijski za relikt przeszłości, którego trzeba się raz na zawsze pozbyć.

Kontynuując wyliczanki, Aber może pochwalić się również renomowaną szkoła plastyczną i doskonałym, największym w Walii centrum sztuk – Canolfan y Celfyddydau/Aberystwyth Arts Centre.

Wszystkie te instytucje są otwarte dla gości i wszystkie (a szczególnie biblioteka i centrum sztuk) organizują masę stałych i czasowych wystaw, warsztatów, szkoleń, spotkań i mnóstwo innych wydarzeń kulturalnych, dla każdego odbiorcy.

…a wszystko to w dwudziestotysięcznym mieście, którego połowę stanowią studenci.

Ale Aber to też, a może przede wszystkim, nadmorski kurort. I to kurort z prawdziwego zdarzenia, z jednym z najbardziej fotogenicznych bulwarów na Wyspach Brytyjskich.

Żeby w pełni docenić jego malowniczość, warto na początek wdrapać się na stu trzydziestometrowe Constitution Hill, z którego rozciąga się wspaniała panorama miasta i otaczających je wzgórz z jednej strony, z drugiej wydm u ujścia rzeki Dyfi i szczytów południowej Snowdonii. Leniwych na szczyt zawiezie trzeszcząca i skrzypiąca, przeszło stuletnia kolejka klifowa.

Zaczynająca się u stóp Constitution Hill Promenada, to niemal nieprzerwany ciąg kolorowych hoteli i pensjonatów oferujących widok na zatokę i kamienistą plażę.

Jak każdy szanujący się brytyjski kurort, Aberystwyth ma też swoje molo. Sięgającą prawie trzysta metrów w morze konstrukcję, z pawilonem mieszczącym dwa tysiące osób, wybudowano w połowie dziewiętnastego wieku, ale sto pięćdziesiąt lat i bezlitosne zimowe sztormy skróciły je o jedną czwartą.

Dwa kroki od mola, wyznaczając południowy kraniec Promenady, stoi najbardziej charakterystyczny budynek w mieście, trochę baśniowy Old College. Potężny gmach w stylu wiktoriańskiego gotyku, ze strzelistymi wieżyczkami, wysokimi oknami i masą ozdobników, wzniesiono (a właściwie rozbudowano stojącą tu wcześniej willę) podobnie jak molo, pod koniec lat sześćdziesiątych, dziewiętnastego wieku. Miał służyć jako hotel dla tłumów spragnionych świeżego morskiego powietrza, których spodziewano się wraz z wybudowaniem linii kolejowej łączącej Aber z resztą świata. Przedsięwzięcie okazało się całkowitą klapą i po zaledwie roku właściciele ogłosili spektakularną plajtę.

W 1872 roku, za okrągłe dziesięć tysięcy funtów, budynek kupił komitet założycielski Uniwersytetu Walijskiego. I tu, do wybudowania nowego kampusu na wzgórzach nad miastem, była jego główna siedziba.

Tuż obok Starego College’u, na niewielkim wzniesieniu, stoją ruiny trzynastowiecznego zamku. Choć dość skromne, przypominają burzliwe lata podboju Walii przez Anglików – zamek był częścią “żelaznego pierścienia” twierdz wzniesionych pod koniec trzynastego stulecia na polecenie króla Edwarda I, do kontroli nad buntowniczymi Celtami.

Ci jednak, nieco ponad sto lat później, w 1404 roku, w czasie ostatniego wielkiego zrywu niepodległościowego, zdobyli zamek. Przez pewien czas twierdza Aberystwyth była nawet główną kwaterą powstańców dowodzonych przez Owaina Glyndŵr.

Swoje pięć minut miał też Aberystwyth Castle w czasie angielskiej wojny domowej. W 1637 roku ustanowiono w nim mennicę, w której, ze srebra wydobywanego w okolicznych kopalniach, bito monety na żołd dla królewskich wojaków. W rewanżu, siły Cromwella, w 1649 roku zrównały większość zamku z ziemią. Dlatego dziś przychodzi się tu podziwiać raczej panoramę nadmorskiego bulwaru z jednej strony, a mariny i ujścia rzek Rheidol i Ystwyth z drugiej, niż kunszt średniowiecznych budowniczych.

Za kolorową fasadą Promenady kryje się raczej spokojne miasteczko, ożywiające się w okolicach weekendów. Jak przystało na ośrodek akademicki, trochę więcej tu pubów, klubów i knajp, gdzie studenci odreagowują “trudy” nauki. Można tu też zajrzeć do skromnego muzeum regionalnego mieszczącego się w budynku starego teatru (co jest jedna z jego największych atrakcji). Kilka kroków dalej, tuż obok głównej stacji kolejowej, znajduje się terminal Vale of Rheidol Railway – jednej z kilku ocalonych przez fascynatów linii wąskotorowych w środkowej Walii.

Dwunastomilowa trasa kolejki wiedzie przez dziś dziką i zalesiona Dolinę Rheidol, a którą na przełomie osiemnastego i dziewiętnastego wieku nazywano “walijską Kalifornią”, od nękających ją cyklicznie fal gorączki srebra i nieco mniej szlachetnego ołowiu. Malownicza trasa kończy się przy słynnym “Diabelskim Moście” – Devil’s Bridge – i spektakularnych wodospadach Mynach Falls.

Na przedmieściach Aberystwyth, bardziej jako jego dzielnica niż osobny byt, leży Llanbadarn Fawr. Jakieś tysiąc lat temu kolejność była odwrotna i to Llanbadarn było miastem, do którego przykleiło się Aber. Zresztą “fawr” znaczy po walijsku “duży”. Jego korzenie sięgają szóstego wieku, kiedy święty Padarn założył tu klasztor, który z czasem stał się centrum pierwszego walijskiego biskupstwa i na kilka stuleci jednym z najważniejszych ośrodków wczesnośredniowiecznej nauki.

Pamiątką po tym okresie świetności, są dwa kamienne krzyże celtyckie, stojące w ogromnym trzynastowiecznym kościele. Mniejszy z nich, nieco prymitywny i uważany za starszy, to prawdopodobnie “schrystianizowany” ołtarz druidyczny. Podejrzewa się również, że to jedynie górna część pierwotnie znacznie większego monumentu. Drugi, prawie trzymetrowy krzyż, datuje się na połowę ósmego wieku. Choć zdecydowanie bardziej ozdobny, uważany jest za przykład raczej wczesnej i dość prymitywnej szkoły rzeźbiarskiej. Panele wypełniają głównie geometryczne wzory i charakterystyczne, celtyckie węzły, ale uważne oko dopatrzy się również postaci – Jezusa lub świętego Padarna.

____________
Informacje praktyczne:

Jak na miasto na końcu świata, Aberystwyth może się pochwalić całkiem dobrymi połączeniami z jego cywilizowaną resztą. Oczywiście przy zachowaniu walijskich realiów!

Koleją można tu dojechać z praktycznie każdego zakątka Wielkiej Brytanii. Bezpośrednio z Birmingham (International i New Street), Wolverhampton, Smethwick Galton Bridge, Telford Central, Wellington i Shrewsbury. W przypadku innych połączeń, trzeba się przesiadać w Shrewsbury. Dotyczy to również połączeń z innych części Walii. Połączeń można szukać na stronie www.nationalrail.co.uk.

Dalekobieżne połączenia autobusowe oferuje National Express (nr 409; z Londynu przez Birmingham, Telford, Shrewsbury i Llangurig; codziennie; wskazana wcześniejsza rezerwacja) i Megabus (nr M7; z Londynu przez Cardiff, Swansea, Carmarthen i Lampeter).

Z dalszych zakątków Walii do Aberystwyth dojechać można autobusami TrawsCymru T1 (z Carmarthen przez Lampeter i Aberaeron), 701 Lewis’s Coaches (z Cardiff przez Bridgend, Swansea, Carmarthen i Lampeter), TrawsCymru T2 (z Bangor przez Caernarfon, Porthmadog, Dolgellau i Machynlleth), TrawsCymru T5 (z Haverfordwest przez Fishguard, Cardigan i Aberaeron) i X47 Celtic Travel (z Llandrindod Wells przez Llangurig). Połączenia można sprawdzić na stronie www.traveline.cymru. Tam też najlepiej szukać połączeń z okolicznymi miejscowościami.

Warto też rzucić okiem na plan miasta.

Ostatni zamek na Wyspach

Kompleks okrągłych wież obronnych z Nantyglo, to jeden z najciekawszych, a jednocześnie wyjątkowo mało znany pomnik burzliwych początków rewolucji przemysłowej w Walii. Dowód brutalnego ścierania się interesów bajecznie bogatych przemysłowców i żyjących w nędzy, budujących ich fortuny robotników.

W 1801 roku parafia Aberystruth, w której leży Nantyglo, liczyła zaledwie 805. mieszkańców. Trzydzieści lat później, było ich już prawie sześć tysięcy! Takiego przyrostu nie zanotował żaden inny region na Wyspach. Migrantów przyciągał przede wszystkim potężny zespół hut i odlewni żelaza Nantyglo Ironworks. W okresie największego rozwoju był to jeden z największych i najważniejszych kompleksów metalurgicznych na całym świecie, specjalizujący się w produkcji szyn dla szybko rozwijających się kolei brytyjskich i amerykańskich.

Ale sukces i potęga Nantyglo Ironworks zbudowana była na niewyobrażalnym dziś wyzysku pracowników, fatalnych warunkach ich pracy i niemal niewolniczych stosunkach panujących między właścicielami a robotnikami. Płace, i tak na możliwie minimalnym poziomie, były obniżane przy każdym wahnięciu koniunktury. Wszelka działalność związkowa mająca na celu walkę o poprawę warunków pracy była zabroniona, pod groźbą kary więzienia. Strajki i demonstracje niezadowolenia były brutalnie pacyfikowane. W nieczęstych przypadkach, gdy robotnikom udało się skutecznie wstrzymać produkcję, do pracy sprowadzano łamistrajków z Irlandii, napuszczając jednocześnie obie rozpaczliwie ubogie grupy na siebie.

Właściciele Nantyglo Ironworks, byli też właścicielami domów, w których mieszkali robotnicy. Jakikolwiek bunt prowadzący do utraty pracy, oznaczał więc również utratę, i tak często dziurawego, dachu nad głową.

Innym sposobem ekonomicznego wyzysku pracowników, były sklepy zakładowe, w których istniała możliwość kupowania na kredyt, lub za żetony zastępujące pieniądze, w okresach słabszej koniunktury. Ceny w tych sklepach były jednak znacznie wyższe niż w normalnych sklepach, ale pozbawieni gotówki robotnicy byli na nie skazani. Długi sklepowe potrącane były z pensji jeszcze przed ich wypłaceniem, tak, że czasem pracownicy nie tylko nie otrzymywali żadnej zapłaty, ale kończyli tydzień “na minusie”.

W takich warunkach, mimo gróźb i represji, do wybuchów niezadowolenia dochodziło i dochodzić musiało. Rodziło to całkiem uzasadnione lęki właścicieli o bezpieczeństwo własne i swojego majątku.

Kiedy w 1816 roku dwaj bracia-przemysłowcy Joseph i Crawshay Bailey – właściciele Nantyglo Ironworks – zapowiedzieli kolejne cięcia płac, całe zagłębie ogarnęły zamieszki. Pod presją wydarzeń Bailey’sowie wycofali się z pomysłu, ale wyraźnie przestraszyli się robotniczego gniewu. By się przed nim zabezpieczyć, zbudowali ostatnie na Wyspach prywatne fortyfikacje – the Nantyglo Round Towers/Okrągłe Wieże z Nantyglo.

Obie wieże przetrwały do dziś. Północna, jeszcze kilka dekad temu była zamieszkała. Dzięki temu zachowało się wiele z jej oryginalnego wyposażenia. Dwupiętrową, podpiwniczoną i dobrze wentylowaną budowlę o średnicy przeszło dziewięciu metrów, wzniesiono z kamienia. Ściany przy podstawie miały 130 centymetrów grubości. Większość skromnych zdobień i elementów konstrukcyjnych wykonano z żeliwa. Żeliwne były również okienne ramy, okiennice i potężne drzwi z otworami strzelniczymi.

Południowa wieża, nieco większa, w swoim czasie prawdopodobnie wygodniejsza i o lepszym standardzie, przetrwała w znacznie gorszym stanie. W latach czterdziestych ubiegłego wieku została częściowo rozebrana i pozbawiona praktycznie wszystkich elementów metalowych.

Częścią tego obronnego kompleksu były również zabudowania gospodarcze, w tym stodoła, której cała konstrukcja, łącznie z więźbą dachową wykonana jest z żeliwa. To jedyny znany przykład takiej konstrukcji na świecie! Całość zaś, otoczona była potężnym murem z żeliwnymi bramami.

Nie zachowały się żadne relacje potwierdzające wykorzystanie wież w celu, w jakim zostały wzniesione. Wiadomo, że podczas licznych w pierwszej połowie dziewiętnastego wieku niepokojów, skoszarowano w nich siły porządkowe. W południowej wieży mieszkał też prawdopodobnie zarządca posiadłości Bailey’sów w Nantyglo.

Nantyglo Round Towers pozostają jednak potężnym świadectwem z jednej strony lęku bogatych przemysłowców, z drugiej – frustracji, jakie gotowały się w robotnikach. To wyjątkowo namacalny dowód bolesnych narodzin nowoczesności.

____________
Informacje praktyczne:

Cały zespół Nantyglo Round Towers znajduje się w prywatnych rękach i jest generalnie zamknięty dla zwiedzających (choć zdarzają się wyjątki i “dni otwarte”), ale doskonale widać je z drogi.

Kod pocztowy do nawigacji: NP23 4QS (Nantyglo, Ebbw Vale, Blaenau Gwent)
Grid ref.: SO1810 (dla korzystających z map Ordnance Survey)

1 dzień w Carmarthenshire

Aberglasney-Dryslwyn-Paxton

Idealna propozycja na całodniową wycieczkę objazdową: ogród Aberglasney, piknik przy malowniczym zamku Dryslwyn i podziwianie panoramy Carmarthenshire z wieży Paxton.

Hrabstwo Carmarthenshire promuje się jako “ogród Walii” – i ma ku temu podstawy. I nie chodzi wyłącznie o malownicze, niekończące się zielone łąki otoczone łagodnymi wzgórzami i przetykane wstążkami rzek, ale również o najprawdziwsze ogrody, takie jak np. słynne National Botanic Gardens of Wales. Ale nie tylko ogród botaniczny wart jest uwagi. Bardzo przyjemne letnie przedpołudnie można spędzić np. w Aberglasney Garden. Ten ogród nie jest może szczególnie duży, ale bardzo przyjemny dla oka; posiada nieduży pałacyk, oranżerię z palmami i orchideami, ścieżki spacerowe poukrywane wśród kolorowych rabat kwiatowych, a nawet unikatowe w tym klimacie owocujące drzewka pomarańczowe. Pięknie pachnie ogródek warzywno-ziołowy. Zachęcające zapachy dochodzą też z kafejki, w której można pokusić się o spróbowanie słynnej brytyjskiej cream tea, wbrew pozorom, nie tyle herbaty ze śmietanką, ile herbaty w towarzystwie ciasteczka zwanego scone, spożywanego z dżemem i tzw. clotted cream, rodzajem gęstej śmietanki.

Kod pocztowy dla nawigacji satelitarnej: SA32 8QH. Tutaj można znaleźć dokładne informacje o godzinach otwarcia i cenach biletów.

Z ogrodów Aberglasney już tylko rzut beretem do zamku Dryslwyn. Zamek to określenie trochę na wyrost, bo niewiele z niego już pozostało. W czasie swojej 800-letniej burzliwej historii był wielokrotnie niszczony i odbudowywany; do dzisiejszych czasów przetrwały tylko nieliczne ślady po pierwszej oryginalnej budowli. Szczególnie ciekawe w Dryslwyn jest to, że jest jednym z nielicznych zamków zbudowanych przez Walijczyków do obrony przez Anglikami, a nie na odwrót.

Mimo, że w ruinie, zamek Dryslwyn ma w sobie rodzaj szczególnego czaru; przyczynia się do tego najpewniej jego malownicze położenie. Ze szczytu niewielkiego wzgórza zamkowego roztacza się szeroka panorama Carmarthenshire z romantycznie meandrującą rzeką (rzadkość w Walii) oraz wieżą Paxton w tle.

Zamek jest objęty całkowitą ochroną prawną jako zabytek pierwszej klasy. Wstęp jest bezpłatny, podobnie jak parking znajdujący się tuż pod wzgórzem zamkowym. Kod pocztowy dla nawigacji satelitarnej: SA32 8JQ.

Wzgórze zamkowe i jego najbliższe okolice to idealne miejsce na letni piknik.

“Kropka nad i” naszej dzisiejszej wyprawy to wspomniana już wieża Paxton, zabytek drugiej klasy. Do wieży prowadzą boczne drogi, miejscami dość wąskie, a dojazd jest oznaczony brązowymi drogowskazami. Samochód trzeba zostawić na małym bezpłatnym parkingu, a następnie przejść przez pole, względnie biec, bo czasem pan farmer parkuje tam byki – zwierzątka często łaknące kontaktu z człowiekiem.

Wieża Paxton została wybudowana jakieś 200-250 lat temu i podobno służyła właścicielowi tych ziem głównie do zabawiania szlachetnych gości. Dla zwiedzających dostępna jest tzw. sala bankietowa, z której roztacza się piękny widok na dolinę rzeki Tywi, z zamkiem Dryslwyn oraz ogrodem Aberglasney w tle.

_________________

Wariant alternatywny: zamiast Aberglasney możesz wybrać się do Ogrodu Botanicznego; ale jest on nieporównywalnie większy i zwiedzanie go może zająć większość dnia.

 

Skansen St Fagans – dotknąć historii


Skansen St Fagans niedaleko Cardiff jest atrakcją w skali całego kraju. Jego pełna nazwa brzmi St Fagans National History Museum, tudzież Museum of Welsh Life, czyli muzeum życia walijskiego, co idealnie podsumowuje jego charakter i cel. Na swojej stronie skansen chwali się, że jest domem dla ‘żywej historii’ – i nie ma w tym stwierdzeniu żadnej przesady.

St Fagans cieszy się moim szczególnym sentymentem, chętnie tam wracam przynajmniej raz w roku. Skanseny są chyba najsensowniejszym typem muzeów; bezboleśnie i bez ziewania zabierają nas w podróż przez historię, pozwalając jej dotknąć, na moment stać się jej częścią.

Na sporej powierzchni St Fagans znajduje się kolekcja autentycznych budynków z różnych epok, poprzenoszonych często pieczołowicie kamień po kamieniu z różnych stron Walii, co nierzadko ratuje je przed popadnięciem w ruinę; są sklepy jak żywcem wyjęte ze starych kronik telewizyjnych, urząd pocztowy z czasów wojny, kościółek, kaplica, Workman’s Hall, kuźnia w której można podpatrzeć kowala przy pracy. Nawet piekarnia, która tradycyjnym sposobem wypieka na sprzedaż chleb i walijskie ciasteczka (welsh cakes). Przy domach uprawia się ogródki, hoduje zwierzęta; wszystko utrzymane jest w duchu epoki którą dany budynek reprezentuje. Są nawet prehistoryczne chaty z paleniskami w środku. Jednym z najciekawszych ‘eksponatów’ jest szereg malutkich domków reprezentujących zmiany w wystroju wnętrz mieszkań na przestrzeni XX wieku. Nie może oczywiście zabraknąć zamku. Wszystko to razem otacza morze zieleni.

To świetne miejsce na spędzenie całego dnia.  Niezwykle kompetentna obsługa (od której wymaga się m.in. znajomości języka walijskiego) nie tylko wie o czym mówi, ale przede wszystkim bardzo lubi ucinać sobie pogaduszki.  Warto zagadnąć; konwersując przy buzującym ogniu w chatce z XVIII w można dowiedzieć się wielu interesujących rzeczy o tym jak to drzewiej w Walii bywało. Skansen organizuje wiele ciekawych imprez, które nie tylko uczą, ale najczęściej również bawią; przykładowo co roku w okolicach Świąt Bożego Narodzenia można wybrać się na kolektywne śpiewanie brytyjskich i walijskich kolęd – wychodzi różnie, zwłaszcza po walijsku, ale doświadczenie jest przednie. Na terenie skansenu można sobie zrobić piknik, no i oczywiście skorzystać z dobrodziejstw kafejki.

Wstęp do muzeum jest bezpłatny ale trzeba zapłacić za parking. Muzeum jest czynne codziennie 10.00-17.00. Kod pocztowy dla satnavu: CF5 6XB.

Więcej informacji na temat samego muzeum i organizowanych imprez tutaj.

Skansen St Fagans

Dolwyddelan – siedziba walijskich książąt

Trochę to smutne, a trochę ironiczne, ale kiedy mówi się o walijskich zamkach, chodzi najczęściej o zamki wybudowane w Walii przez Anglików w celu poskromienia Walijczyków i skolonizowania ich krainy. Stąd też, czasem, miejscowi nie do końca podzielają zachwyty turystów nad wspaniałymi twierdzami “Żelaznego Pierścienia”. Dla równowagi warto więc odwiedzić kilka walijskich zamków w Walii. Te, choć rzadko równie imponujące, opowiadają często ciekawsze historie…

Dolwyddelan Castle zbudowano na wysokiej skale, z której, oprócz malowniczej górskiej panoramy, doskonale widać drogę między Betwys-y-Coed a Blaenau Ffestiniog. Dziś zaznaczona na mapach jako A470 i wymieniana wśród najbardziej malowniczych na Wyspach, trasa ta od stuleci była jedną z ważnych przepraw przez góry Snowdonii. Stąd zapewne wybór strategicznego miejsca na budowę zamku.

Do końca nie wiadomo kto i kiedy wzniósł tę kamienną strażnicę. Legendy mówią, że tu właśnie, w 1173 roku, przyszedł na świat Llywelyn ab Iorwerth, zwany Wielkim – jeden z najważniejszych władców w dziejach celtyckiej Walii. Historycy natomiast skłonni są raczej jemu właśnie przypisywać autorstwo pomysłu budowy zamku w tym miejscu. Szczególnie, że wraz z niedalekimi – a wzniesionymi z jego polecenia – zamkami Dolbadran i Prysor, tworzyły system kontroli nad górską częścią wciąż jeszcze niezależnego państwa walijskiego kierowanego przez Llywelyn’a Wielkiego i jego następców.

Pewne jest za to, że przez kilka dziesięcioleci, Dolwyddelan był siedzibą kolejnych książąt i dworu. Do 1283 roku, gdy w niewyjaśnionych do końca okolicznościach, praktycznie bez walki, znalazł się w rękach Anglików prowadzonych przez Edwarda I.

Nowi gospodarze, niemal z biegu, wzięli się za przebudowę zamku. Obok nietypowej, czworokątnej wieży, stanęła druga – okrągła. Wzmocniono obronę naprawiając mury i sprowadzając najnowocześniejsze machiny wojenne, po czym twierdzę obsadzono doborowym garnizonem. Królewskie inwentarze podają, że wojów z Dolwyddelan wyposażono nawet w specjalne białe tuniki i rajtuzy na wypadek prowadzenia wojny w zimie.

…a wszystko to na próżno, bo zamek nigdy już nie odegrał żadnej istotnej roli. Z czasem został opuszczony i pozostawiony na pastwę nieprzyjaznej snowdońskiej aury. Kilku epizodycznych właścicieli na przestrzeni wieków nie miało większego wpływu na kształt i stan zamku. Dopiero w XIX wieku przeprowadzono poważniejsze prace remontowe, by nie powiedzieć reanimacyjne.

Znamienne – szczególnie dla licznych w tych stronach walijskich nacjonalistów – że w całkiem przyzwoitym stanie przetrwała do dziś tylko wieża wzniesiona przez i dla prawowitych walijskich książąt, podczas gdy z młodszej – angielskiej, został ledwie kawałek poszarpanej ściany.

Dziś, położonym na prawdziwym odludziu, zamkiem Dolwyddelan opiekuje się CADW, który za wstęp pobiera skromne £2.80. Ale… dla skąpców i spragnionych przygód istnieje “tajne” wejście: zaczynający się na zamkowym parkingu Castle Trail. Średnio wymagający spacer zajmuje około godziny, gwarantuje doskonałe widoki i bliższe spotkania z owcami.